Türkiyənin yaxın coğrafiyasında təhlükəsizlik yönümlü inkişaflar Ankaradan hərbi variantlara əl atmağı tələb edir. Bununla belə, döyüş meydanının hər keçən gün mürəkkəb bir quruluşa çevrilməsi, döyüş meydanının fiziki olaraq dar bir sahə ilə məhdudlaşması, döyüşçü və mülki ünsürlərin çox yaxın yerləşməsi döyüş əməliyyatları sahəsində istifadə edilən silah sistemlərini də dəyişir. Əməliyyatlarında mülki həssaslığa böyük əhəmiyyət verən Türkiyə Silahlı Qüvvələri bu səbəbdən ikinci dərəcəli zərərin qarşısını almaq üçün PUA-lardan intensiv istifadə edir. Düşmən ünsürlərinin birbaşa zərbə PUA-ları, habelə kəşfiyyat PUA-ları ilə yüksək dəqiqliklə aşkarlanaraq artilleriya vasitələrinə koordinatlarının ötürülməsi ilə zərbələr həyata keçirilir...
TSQ-nin “Bahar Qalxanı” əməliyyatında göstərdiyi performans da Türkiyə PUA-larının Liviyada qazandığı təcrübə ilə sıx bağlıdır. Məhdud atəş dəstəyinə baxmayaraq, TSQ-nin ölkənin əsas ərazisindən uzaq bir coğrafiyada verdiyi məsləhət xarakterli xidmətləri sayəsində, PUA-ların, xüsusən də Rusiya mənşəli mobil hava hücumundan müdafiə sistemi olan “Pantsir”lərlə qorunan sahədə əhəmiyyətli təsir yaratdığı görüldü. “Bahar Qalxanı” əməliyyatındakı kimi, həm REM sistemlərinin, həm də artilleriya elementlərinin dəstəyi ilə hücum missiyalarında PUA-lardan istifadə edilərək yeni bir konsepsiyanın yaradıldığı görülür. Bu, TSQ-nin ənənəvi əməliyyat konsepsiyalarından kənara çıxdığını və sahə təcrübəsini yeni inkişaflara cavab verəcək şəkildə dəyişdirmək üçün çeviklik qazandığını göstərdi...
2.3 Liviya Vətəndaş Müharibəsi və PUA-ların Təsiri
Türk PUA-larının bu sahədə güc balansına və qarşıdurmaların gedişinə təsir göstərdiyi, operativ və strateji miqyasda əhəmiyyətli nəticələr əldə etdiyi bir başqa sahə də Liviyadır. TSQ-nin “Bahar Qalxanı” Əməliyyatındakı performansını və əks etdirdiyi transformasiyanı anlamaq üçün PUA-ların Liviyadakı təsirini araşdırmaq faydalı olardı.
2011-ci ildə Liviyada Müəmmər Qəddafinin devrilməsindən sonra davam edən qarşıdurmalar daha da gücləndi və 2014-cü ildən vətəndaş müharibəsinə çevrildi. Davam edən münaqişənin əsas tərəfləri Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən tanınan qanuni Milli Razılıq Hökuməti (MRH) və general Xəlifə Haftarın rəhbərlik etdiyi Liviya Milli Ordusudur (LMO). Liviyanın devrilmiş lideri Müəmmər Qəddafi dövründə orduda mühüm vəzifələr tutan Haftar Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ), Misir, Səudiyyə Ərəbistanı, Rusiya və Fransadan sıx hərbi, texniki və maliyyə dəstəyi alır.
Bu geniş miqyaslı dəstəklə LMO 2018-2019-cu illərdə MRH-ə qarşı döyüş əməliyyatları bölgəsində əhəmiyyətli hərbi uğurlar əldə etdi, ən son Tripoli şəhərini mühasirəyə aldı və mühüm strateji yollara və mövqelərə nəzarət etməyəbaşladı. 2 yanvar 2020-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisi Liviyaya əsgər göndərilməsi təklifini qəbul etdi. Suriya fevral və mart aylarında İdlibdəki vəziyyət və “Bahar Qalxanı” əməliyyatı ilə gündəmə gəlmişdi. Lakin martın ortalarından etibarən Liviyada münaqişələr şiddətlənməyə başladı.
Bu prosesdə açıq mənbələrdə əks olunan videolar, fotoşəkillər və məlumatlar işığında Trablus mühasirəsindəki LMO elementlərinin və bu çərçivədə xüsusilə LMO təchizatı xətlərinin vurulduğu görüldü. Türkiyə rəsmiləri tərəfindən paylaşılan heç bir rəsmi açıqlama və ya məlumat olmasa da, bu hücumlarda “Bayraktar TB2” PUA-lardan geniş şəkildə istifadə edildiyi görüldü. Əslində sosial mediada LMO zirehli texnikası, mövqeləri və hava hücumundan müdafiə sistemlərinin TB2-lər tərəfindən vurulduğunu göstərən çoxlu video və fotolar yayılıb. Digər tərəfdən, TB2-lərin texniki nasazlıq səbəbindən yerə enən və ya yerə çırpılan qalıqlarının görüntüləri də təbliğat məqsədi ilə LMO tərəfindən yayımlanıb.
Tripoli şəhəri ətrafındakı mühasirənin yarılması ilə nəticələnən bu yeni prosesin dönüş nöqtələrindən biri də Vatiyye Hava Bazasının MRH tərəfindən ələ keçirilməsidir. Baza hücumundan əvvəl və hücum zamanı BƏƏ tərəfindən LMO-ya verilən “Pantsir S1” tipli hava hücumundan müdafiə sistemlərinin görüntüləri TB2-lər tərəfindən yayımlanıb. Bu görüntülərin bəzilərində “Pantsir S1”lərin radarlarının aktiv olduğu görünür.
İtkilərə baxmayaraq, TB2 PUA-larının artan istifadəsi sahədəki güc balansını MRH-nın xeyrinə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirdi və LMO elementlərinin geri çəkilməsinə səbəb oldu. Burada vurğulanması lazım olan bir məqam da odur ki, Liviya müasir hərb tarixində PUA-ların ən sıx istifadə edildiyi münaqişə bölgələrindən biridir. LMO tərəfdarı olan BƏƏ və Misir Çin istehsalı “Wing Loong” tipli PUA-lardan istifadə edir və Haftar silahlılarına kəşfiyyat və hava hücumu dəstəyi verirdi. Açıq mənbələrə görə, BƏƏ əsgərlərinin istifadə etdiyi “Wing Loong” Liviyanın şərqindəki əl-Hədim aviabazasında yerləşdirilib.
Bu münaqişə zamanı diqqət çəkən başqa bir detal TB2-lər tərəfindən vurulan “Pantsir S1” hava hücumundan müdafiə sistemləridir. BƏƏ tərəfindən LMO-ya verilən “Pantsir S1” aşağı hündürlükdə hava hücumundan müdafiə sistemləri Almaniyanın MAN firması tərəfindən istehsal edilən SX45 8x8 yük maşını şassisinə quraşdırılmış modellərdir. Ancaq açıq mənbələrdə əks olunan görüntülərdə Rusiya istehsalı olan KAMAZ-6560 yük maşınının şassisinə quraşdırılmış “Pantsir”lərin də vurulduğu görünür. Ehtimal olunur ki, bunlar Rusiya ordusunun ehtiyatlarından “Vagner” adlı özəl hərbi kompaniyaya verilən sistemlərdir. “Vagner”in Rusiyanın Haftara dəstəyi çərçivəsində LMO ilə qarşıdurmalarda iştirak etdiyi məlumdur. “Vagner”in üzvlərinin əksəriyyətini Rusiya ordusunda və kəşfiyyat xidmətində xidmət etmiş və ya işləyən kadrlar təşkil edir. Buna görə də, “Vagner”ə məxsus “Pantsir” sistemlərinin operatorları Rusiya ordusunun hava hücumundan müdafiə komandanlığının aktiv və ya keçmiş üzvləri olmalıdır. Bu qiymətləndirməyə əsasən belə nəticəyə gəlmək olar ki, “Pantsir” hava hücumundan müdafiə sisteminin Türkiyə PUA-larına qarşı zəif işləməsinin yeganə səbəbi şəxsi heyətin (bu halda Suriya və ya BƏƏ hərbçilərinin) təlim və təcrübəsinin qeyri-kafi olması deyil. Kadrların zəifliyi şübhəsiz faktor olsa da, PUA-ların istifadə üsulu, xüsusən də elektron müharibə və insan kəşfiyyatı ilə istifadəsi itkilərə baxmayaraq, düşmənin hava hücumundan müdafiəsinə və beləliklə də düşmənin mövqe və manevrlərinə ciddi ziyan vurub. Əslində, PUA-ların quru qoşunları ilə koordinasiyalı şəkildə istifadəsi və uğurlarının töhfəsi ilə “Vagner” elementləri Tripoli və Tarhuna bölgələrindən çıxarıldı.
Nəticədə PUA-lar Liviya Vətəndaş Müharibəsində qüvvələr balansını əhəmiyyətli dərəcədə MRH-nın xeyrinə dəyişib, LMO isə itkiləri və tənəzzülü nəticəsində beynəlxalq arenada “legitimliyi”ni və dəstəyini qorumaqda çətinliklə üzləşib. Xüsusən də MRH-nın əldə etdiyi nailiyyətlər Tripolinin mühasirəsini yarmağa, psixoloji üstünlük əldə etməyə və müdafiə mövqeyindən hücum mövqeyinə keçməyə imkan verdi.
2.4 Sistemlərdən necə istifadə etməli
“Bahar Qalxanı” əməliyyatında zərbə tipli PUA-lar, artilleriya elementləri, hava qüvvələrinin dəqiq idarə olunan hücum qabiliyyəti və elektron döyüşün koordinasiyalı istifadəsi diqqət çəkib. Türkiyə Silahlı Qüvvələri PUA, artilleriya və hava qüvvələri ilə koordinasiyada elektron müharibədən istifadə edərək Suriya ordusuna qısa müddətdə ağır itkilər verib.
Havadan atılan idarəolunan sursatlar ilk dəfə Vyetnam müharibəsində geniş şəkildə istifadə edilib və onlar 1991-ci ildə Körfəz müharibəsindən sonra gündəmə gəlib. PUA da ilk dəfə Vyetnam müharibəsində döyüşlərdə sınaqdan keçirilib və daha sonra isə 1982-ci ildə Ərəb-İsrail müharibələrində mühüm vəzifələr yerinə yetiriblər.
Zərbə tipli PUA-lardan 2001-ci ildən geniş istifadə olunur. Digər tərəfdən, XX əsrin əvvəllərindən etibarən demək olar ki, bütün müharibə və münaqişələrdə elektron müharibənin müxtəlif forma və üsullarından istifadə edilib. Yəni Türkiyənin əməliyyatda istifadə etdiyi yuxarıda sadalanan bütün sistemlər və istifadələri yeni ixtiralar deyil. Bununla belə, onlardan əməliyyatlar zamanı istifadə üsulu müasir hərb tarixində misilsizdir.
“Bahar Qalxanı”nın fərqli xüsusiyyəti quru qoşunlarının manevr döyüşünə daxil olmamasıdır. Düşmənin əvvəlcədən müəyyən edilmiş və anında aşkar edilmiş elementlərinin havadan və artilleriya bölmələri ilə effektiv şəkildə vurulması, bu yolla əldə edilən taktiki nəticələrin strateji səviyyəyə çevrilməsidir.
Əməliyyatın keçirildiyi bölgə İdlib şəhəri və ətrafı ilə məhdudlaşıb. Bu dar coğrafi ərazidə TSQ, Suriya rejimi ordusu və onun silahlı birləşmələri, Suriya Milli Ordusu (SMO) və digər müxalif ünsürlər və Rusiya hərbçilərinin sıx iştirakı mövcuddur. Bundan əlavə, Suriyanın hava hücumundan müdafiə sistemləri tərəfindən bölgəyə doğru hava hücumundan müdafiə təhlükəsi var. Suriya və Rusiya hərbi hava qüvvələrinə məxsus təyyarə və helikopterlər, ABŞ və İsrail təyyarələri var ki, onların da bölgə ətrafında fəaliyyət göstərdiyini güman etmək olar. Buna görə də, “Bahar Qalxanı” teatrı taktiki mənzərənin anında dəyişə biləcəyi, dost-düşmən fərqinin son dərəcə kritik olduğu və döyüş əməliyyatları bölgəsində kəşfiyyatın real vaxtda emal edilməli, paylanması və qiymətləndirilməli olduğu çətin bir sahədir.
Bundan başqa, tərəflərin əksər hərbi hissələri və texnikaları yaşayış məntəqələrinə çox yaxın və ya bir-birinin içərisində yerləşir. Bir çox hallarda iqamətgahların qarajlarında və ya bağlarında Suriya ordusunun zirehli texnikası və artilleriya elementlərinin kamuflyaj edildiyi müşahidə edilib. Bu müsbət hədəf kəşfiyyatının əhəmiyyətini artıran bir məsələdir. Mümkün mülki itkilərin səbəb ola biləcəyi humanitar və siyasi məsuliyyət, o cümlədən beynəlxalq təzyiq bu əməliyyatda əvvəlkilərdən daha çox olacaq.
Fevralın 27-də Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin bölmələrinə edilən hücumda Rusiyanın iştirakı və məsuliyyəti bir yana, əməliyyat zamanı rus əsgərləri ilə qarşılaşma və ya toqquşma kimi vəziyyətlər qısa zamanda iki ölkə arasında diplomatik böhrana çevrilmə riski ilə üzləşdi. Bu, Türkiyənin Suriyadakı mövqeyinə təsir edə biləcək bir inkişaf ola bilərdi. Bu səbəbdən əldə edilən hədəf kəşfiyyatının və atışların dəqiq planlaşdırılması və icrası əhəmiyyət kəsb edir. Eynilə Türkiyəyə təzyiq etmək və ya müharibəni Suriyanın xeyrinə dəyişmək üçün Rusiyanın hava hücumundan müdafiə sistemləri, REM vasitələri TSQ elementlərinə qarşı qəbul edilmiş risk idi.
Bu yuxarıda qeyd olunan məsələlər “Bahar Qalxanı” əməliyyatında əsas məhdudlaşdırıcı amillərdir. Belə bir mühitdə Türkiyə həm Suriya rejimini 27 fevral hücumuna və İdlibə doğru hərəkətinə görə cəzalandırmağı, həm də İdlib və ətrafının təhlükəsizliyini yüksək sürətlə və yüksək səviyyədə təmin edərək siyasi prosesin davamlılığını təmin etməyi qarşısına məqsəd qoymuşdu.
2.4.1 Pilotsuz Uçuş Aparatları
Nəzarət, müşahidə və kəşfiyyat toplama missiyalarında PUA-ların ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biri də hədəf bölgə üzərində çox uzun müddət havada qalmalarıdır. 12, 18 saat və daha çox havada qala bilən PUA-lar növbə ilə fəaliyyət göstərərək hədəf bölgədə fasiləsiz, real vaxt rejimində kəşfiyyat məlumatlarının toplanmasını təmin edir. Beləliklə, real vaxt rejimində taktiki, operativ və ya strateji səviyyəli kəşfiyyat yaradılır və yenilənir.
İdlib və Suriyanın şimalında “Barış Pınarı”, “Zeytun Budağı” və “Fərat Qalxanı” əməliyyat bölgələrində PUA-ların davamlı olaraq havada olması Türkiyə üçün normal və gözlənilən bir təcrübədir. Çünki bu platformalar tərəfindən toplanan məlumatlar və kəşfiyyat məlumatları qoşunların sahədə təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və mümkün risklərin erkən aşkarlanması üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Lakin “Bahar Qalxanı” əməliyyatında Türkiyə PUA-ların bu standart istifadəsini bir addım da irəli apararaq, İdlib və ətrafını əhatə edən hava məkanında onlarla PUA-nı havada saxladı. PUA-ların bu şəkildə istifadəsinə dair başqa bir nümunə yoxdur.
Bu qədər dar bir ərazidə bu qədər sayda fəaliyyət göstərən PUA-lar üç əsas vəzifəni üzərinə götürüblər. Bunları belə ümumiləşdirmək olar:
İlk olaraq PUA-lar Hərbi Hava Qüvvələrinin döyüş təyyarələri və Quru Qoşunlarının artilleriya bölmələri üçün hədəfləri aşkar edərək işarələyib. Bu, PUA-ların ən ilk missiyalarından biridir. PUA-ların daşıdığı elektro-optik kameralardakı lazer göstəricilər hədəfin koordinatlarını dəqiq müəyyən edərək məlumat əlaqəsi ilə bağlı HHQ elementinə ötürə bilir. Beləliklə, hədəflərin real vaxtda böyük dəqiqliklə vurulması təmin edilir. Buna görə də PUA-lar bir növ artilleriya sistemlərinə kömək kimi istifadə olunurdu.
İkincisi, PUA-lar daşıdıqları ağıllı sursatla hədəflərə çox dəqiq hücum edirdilər. “Anka-S” və “Bayraktar TB2” tipli PUA-lar, MAM-L və MAM-C tipli idarəolunan bombalarla tanklar, zirehli texnika, Suriya ordusunun artilleriya və YARS-ları, hava hücumundan müdafiə sistemləri, mövqeləri və anbarlar və s. kimi sabit hədəfləri vurdu. İstifadə olunan sursat kiçik həcmlidir və yalnız hədəfə ziyan vurur. Onlar tankı və ya zirehli maşını tam məhv etməsələr də, vurduqları zərərə görə onları döyüşdən kənarda saxlaya bilirlər. Ölçüsünə görə onlar həm də yaşayış məntəqəsi və ətrafındakı hədəflərə qarşı istifadə rahatlığını təmin edir, çünki ətraf mühitə minimal ziyan vururlar. Yəni PUA-lar “Bahar Qalxanı” əməliyyatında bir növ “səyyar hava artilleriyası” kimi istifadə edilib.
Üçüncüsü, PUA-lar TSQ-nin taktiki, operativ və strateji səviyyəli kəşfiyyat məlumatlarının toplanması proseslərinin əvəzsiz elementi kimi xidmət edirdi. Bu kontekstdə PUA-lar görüntü kəşfiyyatı, radioelektron kəşfiyyat, hədəfin aşkarlanması və müəyyən edilməsi, hücumdan sonrakı zərərin qiymətləndirilməsi kimi vəzifələrdə geniş şəkildə istifadə edilib.
Əməliyyat zamanı PUA-lar Suriya ordusunun bir çox yüksək rütbəli zabitinin zərərsizləşdirilməsində rol oynayıb. Suriya ordusuna verilən bu itkilər qoşunların sahədə manevr və fəaliyyətlərini məhdudlaşdırıb, rejim və onun silahlı birləşmələrinin koordinasiyasını pozub. Bu nəticənin əldə edilməsi, insanın sahədəki zəka qabiliyyəti və əldə edilən zəkanın çox sürətli və effektiv tətbiqi ilə mümkün olub. Ədəbiyyatda “sensor-to-shooter” olaraq adlandırılan hədəfin aşkarlanmasından zərərsizləşdirilməsinə qədər olan vaxtın qısaldılmasının faydası göz qabağındadır. Fürsət hədəflərinin zərərsizləşdirilməsində bu performans TSQ-nin komanda-nəzarət və kommunikasiya infrastrukturuna investisiyasının nəticəsidir.
Digər tərəfdən, əməliyyat zamanı PUA-ların hava hücumundan müdafiə sistemlərinə qarşı zəif yerləri də aşkarlanıb. Suriya ordusuna aid “Pantsir” kimi nisbətən inkişaf etmiş aşağı hündürlükdə hava hücumundan müdafiə sistemlərinin bəziləri məhv edilsə də, Türkiyə TB2 və “Anka-S” PUA-larının da bir qədər itkisinə məruz qalıb. Qeyd edək ki Türkiyənin, hava hücumundan müdafiədə erkən xəbərdarlıq və komanda-nəzarət şəbəkəsi daha güclü, şəxsi heyətin hazırlığı və silah sistemlərinin döyüşə hazırlıq səviyyəsi daha yüksəkdir, PUA-lar isə düşmənə daha çox itki verə bilir. PUA-ların bu zəifliyi onların nisbətən aşağı sürət və manevr qabiliyyəti və məhdud faydalı yük daşıma qabiliyyəti ilə bağlıdır. Onlar hava hücumundan müdafiə sistemlərinə qarşı özünümüdafiə və elektron döyüş sistemləri ilə təchiz edilərsə, çəkisi və ölçüləri artacaq.
2.4.2 Radioelektron mübarizə
Düşmənin hava hücumundan müdafiə təhdidinin sıx olduğu belə dar bir sahədə göstərilən uğurun ən mühüm payı şübhəsiz ki, PUA-nın koordinasiyalı istifadəsi, artilleriya və hava qüvvələrinin radioelektron mübarizə (REM) ilə hücumlarına aiddir. Təbii ki, bununla bağlı tətbiq edilən üsul və taktikalar, sistem və vasitələr barədə ətraflı məlumat yoxdur. Ancaq Suriya ordusuna verilən itkilər Rusiyanın sahədə mövcudluğunu, məhv edilmiş hədəflərin (məsələn, hava hücumundan müdafiə sistemləri kimi) keyfiyyət və kəmiyyətini nəzərə alsaq, hava və artilleriya hücumlarının bütövlükdə REM ilə birlikdə həyata keçirildiyi qənaətinə gəlmək olar.
REM təkcə düşmənin elektromaqnit spektrindən faydalanmasının qarşısını almaq üçün hazırlanmış elektromaqnit sistemləri deyil. O, həmçinin düşmənin öz imkanlarımızı aşkar edib diaqnostika etməsinin qarşısını almaq üçün Emissiyaya Nəzarət (EMCON) tətbiqini tələb edir. Əks halda, “Koral” və REDET kimi strateji əhəmiyyətli sistemlərin əməliyyat prosedurları, prinsipləri və performansları düşmən tərəfindən müəyyən ediləcək. Bu baxımdan elektron müharibənin səmərəli həyata keçirilməsində təkcə digər hücum elementləri ilə koordinasiya deyil, həm də yüksək səviyyədə planlaşdırma və icra intizamı vacibdir.
“Bahar Qalxanı” Əməliyyatının başqa bir diqqətəlayiq cəhəti sahədəki elementlər arasında real vaxt rejimində məlumat mübadiləsi qabiliyyətidir. Piyadalardan tutmuş əsas döyüş tanklarına, döyüş gəmilərindən nəqliyyat təyyarələrinə qədər bütün elementlər, daşıdıqları məlumat rabitə sistemləri ilə eyni orqanizmin müxtəlif komponentləri, eyni bədənin müxtəlif orqanları kimi fəaliyyət göstərməlidirlər. Belə bir qabiliyyət eyni zamanda bütün dost və müttəfiq elementləri sensorlara çevirir, toplanmış məlumatları real vaxt rejimində emal edərək və paylaşmaqla, effektiv zərbə gücünü istənilən vaxt və istədiyiniz yerə cəmləməyə imkan verir. PUA-larla yardım uçuşu edən döyüş təyyarələri belə bir orqanizmdə nizə uzunluğu rolunu oynayacaq. Bu sistemin uğurla qurulmasının və elektron müharibə, hava hücumundan müdafiə sistemi və kibermüharibə kimi təhdidlərə rəğmən qorunub saxlanmasının fərqli təsiri “Bahar Qalxanı” əməliyyatında mikro miqyasda görüldü.
Qeyd edək ki, döyüş meydanının dinamik şəraiti yalnız müəyyən tapşırıqlar üçün nəzərdə tutulmuş platformaların hədlərini və imkanlarını aşır. Demək olar ki, bütün sistemlər və platformalar müxtəlif vəzifələrə uyğunlaşdırılmalıdır. Döyüş təyyarələri üçün bu, hava-hava döyüşü, yer hədəflərinə hücum, kəşfiyyat - uçuş zamanı kəşfiyyat kimi müxtəlif xarakterli missiyalar arasında dərhal keçid imkanı deməkdir. Yerdəki hədəfə hücum missiyası üçün havaya qalxan bir təyyarənin də daşıdığı sensorlarla topladığı kəşfiyyatı real vaxtda digər dost elementlərlə paylaşa bilməsi lazım ola bilər. Bu baxımdan PUA, REM və ya döyüş təyyarələri kimi platformaların əməliyyatın gedişatına və şərtlərinə görə fərqli rollara uyğunlaşdırıla bilməsi güc effekti verəcək.
2.4.3 Atəşə Dəstək Vasitələri
“Bahar Qalxanı” Hərəkatında artilleriya bölmələrinin PUA-lar qədər təsirli istifadə edildiyi və əldə edilən hədəf kəşfiyyatının atəşə dəstək vasitələrinə sürətlə ötürüldüyü və beləliklə də fürsət hədəflərinin aradan qaldırıldığı görüldü. Suriya ordusunun mexanikləşdirilmiş elementlərinə qarşı atəş təzyiqi yaratmaq və Suriya artilleriyasına qarşı batareya atəşi açmaq üçün lüləli və lüləsiz (YARS) artilleriyadan geniş şəkildə istifadə edilib. ADOP-2000 ilə PUA-larla intensiv koordinasiyada artilleriyadan sürətli və effektiv istifadənin mümkün olduğunu söyləmək olar. Bunun sayəsində hədəf kəşfiyyatı və ətraf mühit şəraiti məlumatlarını yüksək sürətlə paylaşmaq və avtomatlaşdırma məntiqi daxilində hədəfi sürətlə atəşə tutmaq mümkün olub.
Lakin digər tərəfdən vurğulanmalıdır ki, Türkiyə Quru Qoşunlarının artilleriya bölmələri bütün bu yüksək performans və imkanlara baxmayaraq hələ də idarəolunan artilleriya mərmiləri və raket imkanlarından məhrumdur. Artilleriya xüsusilə terrorla mübarizə kimi əməliyyatlarda ani və yüksək dəqiqliklə atəş dəstəyi verdiyi üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Bu qabiliyyət məskunlaşdırılmış əraziyə yaxınlaşan asimmetrik döyüş meydanında daha vacibdir. İdarə olunan artilleriya sursatları sürətli və yüksək dəqiqlikli atəş dəstəyi ilə döyüş meydanında fərq yaradır. Bununla belə, Türkiyənin yeganə idarə olunan artilleriya sursatı INS/GPS-lə idarə olunan artilleriya raketləridir. Onların effektivliyi həmçinin sıx GPS müdaxiləsinin ehtimal olunduğu döyüş meydanında böyük sual işarəsi yaradır.
Hərbi Hava Qüvvələri
Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələri 40 ilə yaxındır ki, terrorla mübarizə çərçivəsində daxili təhlükəsizlik əməliyyatları və sərhədyanı əməliyyatlarda böyük təcrübə toplayıb. Bu kontekstdə yaxın hava dəstəyi, yer hədəflərinə qarşı dəqiq idarə olunan sursatların istifadəsi və hücum baxımından diqqətəlayiq bir infrastruktura malikdir. “Bahar Qalxanı” Hərəkatında bu təcrübə “stand-off” hava hücumundan müdafiə sistemləri ilə düşmənə qarşı uğurla istifadə edilib. Bundan başqa, Suriya Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus iki Su-24 və bir L-39 döyüş təyyarəsinin uzaq məsafədən vurulması nümunələrində göründüyü kimi, havadan erkən xəbərdarlıq və nəzarət təyyarələrinin koordinasiyası və tanker təyyarələrinin dəstəyi, əməliyyat zonasında hava hökmranlığı, məsafədən kənardan idarəetmə və yerə nəzarət, həm də dost elementlərə təsirli hava mühafizəsi çətiri təqdim etməyə qadirdir. E-7T və digər REM elementləri ilə koordinasiyalı şəkildə həyata keçirilən bu hava üstünlüyünün yaradılması və mühafizəsi fəaliyyəti ilə NATO daxilində bir neçə ölkənin sahib olduğu istedad nümayiş etdirildi.
İdlibdə PUA-ların intensiv istifadəsi də döyüş meydanında iqtisadiyyat baxımından dözülən bir xərc təqdim edir. Çünki PUA ilə döyüş təyyarəsi arasında çox yüksək qiymət fərqi var. Əgər bir döyüş təyyarəsini itirsəniz, vahidin dəyəri təxminən 100 milyon dollardır. Təyyarənin modernləşdirilməsi və istismar xərcləri, pilotların hazırlanmasına sərf olunan resursları nəzərə aldıqda eksponent olaraq artır. Türkiyə hər itirilmiş PUA-nı yenisi ilə kompensasiya edə biləcək müdafiə sənayesi gücünə malik olduğundan, İdlib üzərində PUA uçuşunu rahat və çevik şəkildə həyata keçirə bildi.
Qiymətləndirmələr
TSQ-nin İdlibdəki döyüş rolu və Liviyadakı məsləhət rolu ilə bağlı qiymətləndirmələr belədir:
• İstər İdlib, istərsə də Liviyadakı rolları fərqli olsa da, Türkiyənin REM sistemləri, artilleriya elementləri və PUA-ların koordinasiyası ilə həyata keçirilən taktiki səviyyəli əməliyyatlarla sahədə sürətlə nəticə əldə edə bildiyi görüldü.
• İdlibdə türk əsgərlərinə edilən hücumdan sonra Türk Hərbi Hava Qüvvələrinin inventarında olan döyüş təyyarələri ilə hava əməliyyatı keçirəcəyi gözlənildiyi halda, müxtəlif cəbhələrdə PUA-larla hava əməliyyatları həyata keçirməsi, PKK-da psixoloji sarsıntı yaratdı.
• Həm aşağı, həm də orta hündürlükdə təsirli hava hücumundan müdafiə sistemlərinin taktiki sinif PUA-larla vurulması, gələcəyin döyüş meydanında radar və elektron döyüş sistemlərinin inkişafına imkan verəcək.
• Əməliyyat zamanı düşmən qüvvələrinin döyüş elementlərinin hədəfə alınması ilə yanaşı, düşmən qüvvələrinin baza və anbarlarının hədəfə alınması təkcə taktiki deyil, həm də düşmən elementlərinin yenidən təşkilinin qarşısının alınması üçün strateji yanaşma kimi qiymətləndirilib.
• Düşmən elementlərinin hava hücumundan müdafiə sistemlərinin hədəfə alınması Suriya təyyarələrinin Rusiyanın müdafiəsi olmadan uça bilməyəcəyini göstərdi. Türkiyə təyyarələrinin bir neçə dəqiqə ərzində İdlib hava məkanına girib-çıxması və rejimə aid hava elementlərini zərərsizləşdirməsi, gələcəkdə oxşar vəziyyətlə qarşılaşdıqda rejim təyyarələrinin asanlıqla vurula biləcəyini göstərdi. Buna görə də rejimin verdiyi itkilərə görə bölgəyə yeni sistemlər yerləşdirə biləcəyi təxmin edilir. Lakin belə bir halda İsrail xəttinin zəif qalması riski yaranacaq. Əgər bu mümkün bir nəticə olarsa, İsrail Hərbi Hava Qüvvələrinin həyata keçirdiyi əməliyyatların hədəfində olan İranın dəstəklədiyi şiə milislərin onlara heç bir faydası olmayacaq.
• Türkiyənin münaqişə zonasına yaxınlığı və aralarında heç bir hərbi maneə olmadan qoşunlarına qurudan hər cür maddi-texniki dəstəyi təmin etmək gücü, “Fərat Qalxanı” və “Bahar Qalxanı”nda həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlarda taktiki və operativ səviyyədə böyük müvəffəqiyyət göstərdi.
• TSQ “Fərat Qalxanı” Hərəkatından sonra Soyuq Müharibədən sonrakı dövrdə güc yönümlü transformasiyada baş verən dəyişikliklər və gələcəyin döyüş meydanına doğru sürətlə irəlilədiyi üçün kompaniyalar, taborlar, alaylar və briqadalar səviyyəsində əhəmiyyətli təcrübə qazanıb.
• 2015-ci ilin noyabrında baş verən təyyarə böhranından sonra Rusiya S-400 hava hücumundan müdafiə sistemlərini sahəyə yerləşdirdi və Suriya hava məkanını tamamilə Türkiyəyə bağladı. Ancaq Türkiyə İdlibdəki “Bahar Qalxanı” əməliyyatı ilə F-16 və F-4E kimi döyüş təyyarələrindən istifadə etmədən taktiki cəhətdən yüksək tutumlu “Bayraktar TB2” və “Anka-S” ilə bunun öhdəsindən gələ biləcəyini göstərdi.
• İdlib kimi dar bir bölgədə mübarizənin şiddətləndiyini nəzərə alsaq, ordunun müxtəlifliyi və meydandakı şəxsi heyətin sayı taktiki-operativ səviyyədə olduğu halda, onun nəticələri baxımından strateji bir döyüş meydanı olduğunu qeyd etmək olar. Bu, istifadə olunan alətlərə və vasitələrə transformativ təsir göstərib. Türk Silahlı Qüvvələri öz nizam-intizamı və qərargah kəşfiyyatı ilə İdlibdəki prosesdə fərqli bir ssenari hazırlayıb, dar və gərgin döyüş bölgəsində taktiki səviyyədə zərbə və kəşfiyyat PUA-larını tətbiq edərək, istifadə etdiyi üsullardan fərqli olaraq əhəmiyyətli bir uğur nümayiş etdirdi.
• Atəş dəstək maşınlarının sərhəddə və yaxınlığında yerləşməsi həm fasiləsiz təchizat xəttini, həm də yerləşdirilən qoşunların təhlükəsizliyini ən yüksək səviyyəyə çatdırıb. Bu, TSQ-nin atəş gücünün məsafəsinə və dəqiqliyinə inamını göstərdi.
• Döyüş əməliyyatları bölgəsində müxtəlif hərbi hissələrdən edilən köçürmələrlə döyüş meydanında lazımi qüvvə toplanması və son hədəfin reallaşdırılması üçün bu bölmələrin atəş gücündən ən səmərəli istifadə edildiyi müşahidə edilib.
• Döyüşün dəyişən xarakterində meydandakı mübarizə media sahəsində də verilir. Həm ənənəvi, həm də yeni nəsil media vasitələrində həyata keçirilən sıx təbliğat və dezinformasiya fəaliyyətləri diqqət çəkir. Bu nöqtədə “Sputnik” vasitəsilə rusların Türkiyəyə qarşı inkişaf etdirdiyi diskurslar diqqət çəkdi. Bununla belə, Türkiyənin əks-diskurs inkişaf etdirmə və sahədən PUA görüntülərini həm milli, həm də beynəlxalq mətbuata sürətlə əks etdirmə qabiliyyəti “Fərat Qalxanı” əməliyyatından sonra artan potensialı göstərir. Türkiyənin ağıllı sursatlarla həyata keçirdiyi əməliyyatlarda mülki vətəndaşların olmasına diqqət yetirməsi, ikinci dərəcəli zərəri də bu kontekstdə nəzərə alması, təsir anlarını media ilə paylaşması çox önəmlidir.
• Türkiyənin İdlib sahəsində əldə etdiyi əməliyyat təcrübəsi, günün sonunda yalnız özünə fayda verən bir inkişaf deyildi. 1952-ci ildən üzvü olduğu NATO-ya verdiyi töhfələri nəzərə alaraq, öz təcrübəsini alyansa üzv dövlətlər arasında irəlilədib.
• TSQ KORAL və MİLKAR kimi REM vasitələri ilə birlikdə qabaqcıl hava hücumundan müdafiə sistemlərinə qarşı PUA-lardan “Bahar Qalxanı” Əməliyyatı zamanı tətbiq edilən əməliyyatlar konsepsiyasından istifadə edərək diqqətəlayiq bir performans nümayiş etdirdi.
• İdlibdə olduğu kimi, dar bir ərazidə müxtəlif qüvvələrin iştirak etdiyi döyüş meydanında komanda-nəzarət mexanizmlərinin inkişafının əhəmiyyəti bir daha ortaya çıxdı.
• Hərbi hava qüvvələri, PUA-lar və artilleriya elementləri elektron kəşfiyyat və vizual kəşfiyyatla dəstəklənərsə, düşmənin mexanikləşdirilmiş bölmələri və artilleriya elementləri üzərində böyük üstünlük yarana bilər, xüsusilə tank və zirehli texnikanın PUA-lara qarşı həssas ola biləcəyi müşahidə edilib.
• Hava hücumundan müdafiə sistemləri və döyüş təyyarələri ilə təmin edilən hava çətiri altında fəaliyyət göstərən PUA-lara elektron müharibə ilə dəstək verilərək sürətli və təsirli bir hücum həyata keçirilə bilər.
• Döyüş meydanında tətbiq edilən yeni konsepsiyaların qalıcı olması üçün onun həm də kadr, təlim və avadanlıq səviyyəsində əks əlaqəyə ehtiyacı var. Bundan əlavə, bu mərhələdə silah və texnika sahəsində yaşanan itki və çatışmazlıqlar problem kimi qəbul edilməməlidir. Gələcəkdə daha mürəkkəb bir əməliyyat sahəsinə qədəm qoyarkən qarşıya çıxacaq problemlərin aradan qaldırılması üçün hazırkı mərhələdə istifadəçi olan TSQ üzvlərinin istehsalçı olan Türkiyə müdafiə sənayesi işçilərinə tövsiyyələr yaxşı nəticələrə gətirib çıxara bilər.
• PUA-lar F-4 və F-16-lar tərəfindən atılan idarə olunan raketlər və bombalar üçün kəşfiyyat missiyaları yerinə yetirərkən, bəzi yerlərdə birbaşa döyüş rolu oynayıb.
• Suriya Ordusunun bir çox yüksək rütbəli komandirinin PUA hücumları ilə zərərsizləşdirilməsi ilə, sahədə insan zəkasının və PUA-ların koordinasiyası və qərar vermə mexanizminin sürəti bu uğurları təmin etdi. Burada yüksək əhəmiyyət kəsb edən hədəflərin mövqelərinin və hərəkətlərinin aşkar edilməsi, izlənilməsi və məhv edilməsi, insan zəkasının, elektron kəşfiyyatın və hücum qüvvəsinin artikulyasiyasının nəticəsi olaraq müşahidə edilib.
• Müşahidə olunub ki, rejim qüvvələri həm döyüş, həm də maddi-texniki təminat səviyyəsində Rusiya Federasiyasının dəstəyi olmadan heç bir münaqişəyə daxil olmaq və mövcud münaqişələri davam etdirmək iqtidarında deyil.
• Tərəflərin birbaşa döyüşçü kimi iştirak etmədiyi, lakin məsləhət xidmətləri göstərdiyi müharibələrdə maddi-texniki dəstəyin və döyüş meydanına yaxınlığın əhəmiyyəti həm Suriya, həm də Liviya nümunələrində görülüb.
• Türkiyənin əvvəlki döyüş meydanından əldə etdiyi təcrübəni növbəti döyüş meydanına köçürməsi günü-gündən artır. 15 iyul 2016-cı il tarixli Fətullahçı Çevriliş cəhdindən əvvəl modernləşdirilməsi qarşıya qoyulmuş ordunun birliklərində xidmət edən FETÖ-çü personal tərəfindən ləngidilən və maneə törədilən bu imkanlar hazırda normal şəkildə irəliləyir və müsbət nəticələrini göstərməkdədir. Bu bölmələrin FETÖ kadrlarından təmizlənməsi TSQ-ni günü-gündən döyüş meydanında daha yüksəklərə aparır.
